Buhârî ile ilişkisi bağlamında Muhammed b. Selâm el-Bîkendî’nin Hadis ilmindeki yeri

Abstract

Ebû Abdullah Muhammed b. Selâm el-Bîkendî (öl. 225/839), 160/776 yılında âlimlerinin çokluğu ve halkının zenginliğiyle bilinen Buhara yakınlarındaki Bîkend kasabasında doğdu. Tarihî milattan önce yedinci asra kadar dayanan ve Mâverâünnehir bölgesinin başkenti de olan Bîkend şehri, ilk defa Muâviye (öl. 60/680) döneminde Müslümanların hâkimiyetine girse de şehrin tam ve kalıcı fethi Mâverâünnehir fâtihi Kuteybe b. Müslim (öl. 96/715) tarafından gerçekleştirildi. Müslümanlar tarafından fethedildikten sonra önemli ilim merkezlerinden olup âlimleri ve muhaddisleri ile bilinen Bîkend şehrinde yetişen hadisçilerin önde gelenlerinden biri Muhammed b. Selâm’dır. Mâverâünnehir muhaddisi olarak meşhur olan ve Horasan’ın iki ilim hazinesinden biri kabul edilen Muhammed b. Selâm; hadis yolculukları yapmış, binlerce hadis ezberlemiş, yüzlerce hocadan hadis yazmış, çok sayıda kitap telif etmiş ve hadis tarihindeki etkileri günümüze kadar devam eden öğrenciler yetiştirmiştir. O; Abdullah b. el-Mübârek (öl. 181/797), Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (öl. 189/805), Süfyân b. Uyeyne (öl. 198/814) gibi meşhur hocaları ile Ebû Muhammed ed-Dârimî (öl. 255/869), Muhammed b. İsmâil el-Buhârî (öl. 256/870) gibi yetiştirdiği talebeleri arasında ilmin intikaline katkı sağlamıştır. Onun en önemli talebesi Buhârî’dir. O, Buhârî’nin hadis öğrendiği ilk hocalarındandır. Bu makalede; Muhammed b. Selâm el-Bîkendî’nin hayatı ve hadis ilmindeki yeri işlenmekte, Buhârî ile olan ilişkisi detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Bu bağlamda Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-sahîh adlı eserinde Muhammed b. Selâm’dan naklettiği rivayetlerin detaylı analizleri yapılmakta, Sahîh özelinde o rivayetlerin sened formları çıkarılarak İbn Selâm’ın hocaları ve ilişkiler ağı ortaya konulmakta, kullanılan rivayet lafızları üzerinden dönemin hadis öğrenim yöntemleri tespit edilmektedir. Muhammed b. Selâm’ın Sahîh’te 125 rivayetinin olması, hadislerinin Kütüb-i tis‘a içinde sadece Buhârî’nin Sahîh’inde bulunması ve onun eserleri vasıtasıyla günümüze ulaşması, Buhârî’nin İbn Selâm’dan naklettiği bazı rivayetlerin başka hiçbir hadis kaynağında bulunmaması gibi hususlar çalışmanın önemini ortaya koymaktadır.

Abū 'Abdullah Muhammad b. Salām al-Bīkandī was born in 160 AH in the town of Bīkend, located near Bukhāra. This region was renowned for the abundance of its scholars and the wealth of its people. The city of Bīkend, which dates back to the seventh century BC, was the capital of the Transoxiana region. It was firstly brought under Muslim rule during the reign of Mu'awiya (d. 60/680), but the city was not permanently conquered until the time of the Qutayba b. Muslim (d. 96/715), conqueror of Transoxiana. Muhammad b. Salām was one of the most prominent hadith scholars from the city of Bīkend, which was renowned for its scholars and muhaddiths. Following the city's conquest by the Muslims, Bīkend became one of the most significant centres of knowledge. Muhammad b. Salām, renowned as the muhaddith of Māverānayn and regarded as one of the two most esteemed scholars of knowledge in Khorasan, set forth many journeys on the purpose of acquiring hadīth. He not only memorized thousands of hadīths and transcribed hadīths from hundreds of narrators but also authored numerous books, and trained students whose influence on the history of hadīth persists to this day. He played a significant role in the transmission of knowledge between his esteemed teachers, including Abdullah b. Mubarak, Muhammad b. Hasan al-Shaybānī, Sufyān b. Uyayna, and his own students, such as Abū Muhammad al-Dārimī and Muhammad b. Isma'il al-Bukhārī. No doubt, al-Bukhārī was recognized as his most prominent student. It is known that Muhammad b. Salām was one of al-Bukhārī's inaugural instructors. This article examines the life of Muhammad ibn Salām al-Bīkandī and his contribution to the field of hadīth, with particular emphasis on his relationship with al-Bukhārī. In this context, the narrations that al-Bukhārī narrated from Muhammad b. Salām in his work al-Jāmi al-Sahīh are analyzed in detail, the sanad forms of the narrations in the Sahīh are examined, Ibn al-Salām's teachers and network of relations existed individuals are revealed. Also, the hadīth learning methods of that era are explained through lexical sophistication of the terms in Riwāyas. In essence, it is important that Muhammad b. Salām revealed 125 narrations in the Sahīh, that the narrations in which he takes part in the isnad chain are found only in al-Bukhārī's Sahīh among the Kutub al-Tis’a and have survived to the present day through his other works, and that some of the hadiths he narrated are not found in any other hadith source demonstrates the significance of this study.