Çocuğun namaza alıştırılmasıyla ilgili hadisin fıkıh usulü açısından değerlendirilmesi

Abstract

İslâmî ilimler geleneğinde, birçok ilmî disiplinin inceleme konusu olan “Çocuğunuz yedi yaşına geldiğinde ona namazı emrediniz; on yaşına girdiğinde namazı kılmaz ise onu dövünüz …” rivayeti, metin ve senet yönüyle hadis âlimleri tarafından değerlendirilmiştir. Metindeki “dövme” ifadesinin, dönemin kültürel pratikleriyle bağlantılı olduğu, ancak esas maksadın disiplinin sağlanması olduğu vurgulanmıştır. Eğitimciler ise, namaza alıştırma dönemine işaret eden bu hadisin aynı zamanda ibadet alışkanlığı kazanmanın adım adım ilerleyen bir süreç olduğuna dikkat çektiğini söylemişlerdir. İlgili hadis üzerinde müstakil çalışmalar daha çok bu iki alanda yapılmıştır. Bu çalışmada, nitel bir araştırma yöntemi izlenerek, çocukların namaza alıştırılmasına yönelik söz konusu hadis, fıkıh usulü perspektifinden ele alınmış ve kapsamlı bir şekilde değerlendirilmiştir. Araştırmada, hadisin tahrîciyle başlanarak, çocukların ibadet ehliyeti, emrin delâleti, hükümlerin illet ve maksatları ile fıkhın genel ilkeleri çerçevesinde çok yönlü bir inceleme yapılmıştır. Ardından, dinî sorumluluk yaşı öncesi çocuğun statüsü dikkate alınarak ibadetlere alıştırılmasında ona uygulanacak fiziksel disiplin hadiste geçen “dövme” kelimesi bağlamında ele alınmıştır. Fukahanın yaklaşımı temel alınarak, hadisin sıhhati ve “اضربوهم” ifadesinin lügavî anlamı üzerinde yapılan tartışmalara değinilmeksizin, rivayet fıkıh usulü açısından incelenmiştir. Bu bağlamda hadiste yer alan emrin bağlayıcılık derecesi, teşvik edici veya zorlayıcı olup olmadığı analiz edilmiştir. Analoji yöntemi çerçevesinde müellefe-i kulûble ilgili Hz. Ömer’in uygulaması örnek gösterilmiş ve hükümlerin illet ve maksatları bakımından yapılan değerlendirme sonucunda, fiziksel şiddetin namaza alıştırma hedefine hizmet etmediği durumlarda terkedilebileceği vurgulanmıştır. Ayrıca fıkıh usûlünün temel esasları çerçevesinde söz konusu hadis, “hedefe ulaştırmayan araçlara itibar edilmez” ve “bir gayeyi gerçekleştirmek için teşrî‘ kılınan bir nass o gayenin tersini intâc ediyorsa terk edilir.” ilkeleri bağlamında ele alınmıştır. Bu ilkelerden hareketle hadiste geçen “dövün” ifadesi namaz kılmayı sağlama gayesine matuf bir vesile ve metot olarak öngörülmüştür. Ancak günümüzde bu gayeyi sağlamayıp tersini intâc ettiği ya da istenilen hedefe ulaştırmadığı için bu metodun mutlak bir yöntem olmadığı ve terk edilebileceği sonucuna varılmıştır. Böylece sıhhatini tartışmaya açmadan söz konusu rivayeti farklı açılardan yorumlamak suretiyle hadisle amel terk edilmemiş, aksine onun ruhuna uygun hareket edilmiş olacağı tezi savunulmuştur

In the tradition of Islamic sciences, the hadith, “Command your child to pray when he reaches the age of seven; and when he turns ten, if he does not pray, then beat him [fa-ḍribūhu] …,” which has been examined within numerous scholarly disciplines, has been assessed by hadith scholars in terms of both its text [matn] and chain of transmission [isnād/Sanad]. It has been emphasized that the term “beating” [ḍarb] in the text is connected to the cultural practices of the time; however, the primary intent is understood to be the establishment of discipline. Educators have emphasized that this hadith, which refers to a phase of acclimatization to prayer, illustrates the incremental process of cultivating worship practices. Independent analyses of this hadith have predominantly concentrated on these two issues. In this study, following a qualitative research method, the hadith in question regarding the acclimatization of children to pray is discussed from the perspective of Islamic jurisprudence (fiqh) principles and evaluated comprehensively. İt initiates with the takhrīj (authentication and sourcing) of the hadith. It performs a comprehensive analysis regarding children's ability to engage in worship, the ramifications of directives, the reasons and aims of rulings, and the overarching principles of fiqh. The study examines the physical discipline mentioned in the hadith, particularly the term "beating," in the context of preparing children for acts of worship while taking into account a kid's status prior to attaining religious accountability. This study analyzes the hadith from the perspective of Islamic legal methodology (uṣūl al-fiqh), focusing on the jurists' approach while refraining from discussions regarding the hadith's authenticity or the linguistic interpretation of the word "اضربوهم" (beat them). This study the degree of bindingness of the command in the hadith, assessing whether it is prescriptive or merely advisory. This study utilizes the method of analogy (qiyās) by referencing ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb's implementation of muʾallafa al-qulūb, and it assesses legal rulings' reasons and purposes (ʿilal and maqāṣid). It asserts that physical discipline may be relinquished if it fails to facilitate the purpose of habituating youngsters to prayer. Furthermore, the hadith is analyzed by the foundational principles of Islamic jurisprudence, specifically the maxims: "Means that fail to attain their intended objective are disregarded" and “A textual ruling established to fulfill a specific aim is nullified if it produces the contrary effect.” from this viewpoint, the phrase "beat them" in the hadith is construed as a strategy and means aimed at attaining the objective of establishing prayer. It is decided that in the current situation, where this strategy either fails to meet its objectives or has adverse results, it is not a definitive solution and may be discarded. Thus, it was argued that by interpreting the narration in question from different angles without questioning its authenticity, the practice of the hadith would not be abandoned, but on the contrary, it would be in accordance with its spirit.