Gasp edilen mallardaki değer değişiminin islâm hukukuna göre tazmini

Abstract

Gasp, başkasının hakkına hukuka aykırı bir şekilde alenen el koymaktır. Gasp fiilinin hükmü; gasp edilen malın aynısı gibi duruyorsa iade edilmesi, herhangi bir zarara uğradı ise zararın giderilmesi olarak iade ve tazmindir. İadeye yönelik hüküm literatürde belirlilik arz ederken tazmine ilişkin yükümlülükler ve sorumluluklar tartışmalıdır. Bu makalede gasp edilen malın herhangi bir şekilde değer değişimine uğraması halinde tazminin keyfiyeti İslâm hukukuna göre incelenmiştir. Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî literatürüne ait ilk, orta ve son dönemi temsil eden belirli kaynaklarda gasp edilen malın tazminine dair yaklaşımlar araştırılmış ve başta ribevî mallardan sayılan paralar olmak üzere değer değişiminde ortaya çıkan zararın izâlesi çerçevesinde tazminin keyfiyetine yönelik değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu kapsamda altın ve gümüş gibi hilkaten/mal paralardaki değer değişimine şaz olan bazı görüşler hariç genellikle itibar olunmazken; felsler gibi ıstılahî paralarda genel olmasa bile müftâbih görüş olarak değer değişimine itibar edildiği görülmüştür. Gâsıbın fiili sebebiyle mağsûbun aynında ortaya çıkan bütün noksanlıkların tüm mezheplerde tazmin edildiği, ziyadelerin ise Hanefî ve Mâlikîlerde gâsıbın teaddîsi hariç tazmin kapsamına alınmadığı, Şâfiî ve Hanbelîlerde ise her şekilde tazmin edildiği gözlemlenmiştir. Bununla birlikte Hanefîlerde Ebû Yûsuf’un ve başta İmam Şâfiî olmak üzere Şafiîlerin gasp edilen ribevî mallardaki aynın noksana uğramasında tazmine mahsus faizin tahakkuk etmeyeceği yaklaşımında oldukları tespit edilmiştir. İlgili görüşün günümüz enflasyonist ekonomilerinde itibarî para varlıklarının gasp edilmesi ve gasp diye nitelendirilebileceği tespit edilen temerrüt hallerinde enflasyonun sebep olduğu değer kaybının nominal değere değil de reel değere/enflasyon farkına/kıymete itibar edilerek tazmin edilmesinde önemli bir delil niteliği taşıdığı sonucuna varılmıştır.

Extortion is the unlawful confiscation of another person's rights. The judgment for the act of extortion is the return of the usurped property if it is in the same condition as it was, and restitution and compensation if it has suffered any damage. While the provision on restitution is generally clear, the obligations and responsibilities regarding compensation were controversial in the literature. In this article, the nature of compensation in case of any change in the value of a usurped property is analyzed according to Islamic law. The approaches to the compensation of the usurped property in certain sources representing the early, middle and late periods of Hanafi, Shafi'i, Mālikī and Hanbalī literature have been investigated, and evaluations have been made regarding the nature of compensation within the framework of the elimination of the loss arising in the change of value, especially the money that is among the ribavi goods. In this context, it has been observed that the change of value in hilkaten money such as gold and silver is generally disregarded, except for some opinions that are shaz, whereas the change of value in ıstılâhi money such as fulus is regarded as a muftābih opinion, even if it is not general. It has been observed that the deficiencies in substance that occur in the usurped commodity due to the act of the usurper are compensated in all madhhabs, while the additions/ziyade are not subject to compensation in Hanafids and Mâlikīs, except for the usurper's taaddî, while they are compensated in all cases in Shafîîs and Hanbalīs. However, with this, it has been determined that Abū Yūsuf in Hanafīds and the Shafîî majority, especially Imam Shafi'i, have argued that in the compensation of the deficiency in ribavi goods, riba will not be incurred only for the subject of compensation. It is concluded that the relevant opinion has an important evidentiary quality in today's inflationary economies, in cases of usurpation of fiat currency assets and in cases of default, which can be characterised as usurpation, to compensate for the loss of value caused by inflation by relying on the inflation difference/value.