Çakı merkezli bir etnografik-semiyotik analiz: Altay Türklerinde geleneksel ekolojik bilginin (GEB) mekânsal ve ritüel örgütlenmesi

Abstract

Bu çalışma, Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) güncel yaşamdaki işleyişini, çakının (чаакы) normatif bir eşik ve merkez düzeni olarak işleyişi üzerinden incelemektedir. Araştırmanın amacı, literatürde tanımlanan kozmolojik tasarımların günümüzde hangi biçimlerde sürdürüldüğünü ve nasıl aktarıldığını; çakının kozmolojik merkez tasarımından hareketle gündelik davranış alanlarına yayılan etik, düzenleyici ve öz-denetim temelli bir çevre ilişkisine nasıl dönüştüğünü ortaya koymaktır. Altay kozmolojik tasavvurunda dağ-ağaç-direk ekseni, yeraltı, yeryüzü ve gökyüzünü birbirine bağlayan dikey bir merkez olarak kurgulanmakta; ayıl (айыл) bu düzenin yeryüzündeki mekânsal karşılığı olarak inşa edilmektedir. Çakı ise bu tasarımın hane ölçeğinde somutlaşan ve GEB kapsamında davranışı yönlendiren merkez nesnesi olarak ele alınmaktadır. Çalışmada GEB, yalnızca çevreye ilişkin teknik bilgi değil; insan-doğa ilişkisini düzenleyen etik, normatif ve öz-denetim temelli bir bilgi sistemi olarak ele alınmakta ve analitik çerçeve olarak kullanılmaktadır. Bu bağlamda kozmolojik merkez fikri, anlam üretimi kadar davranış düzenleme süreçlerini de açıklayan bir arka plan işlevi görmektedir. Araştırma, literatür taraması ile desteklenen ve Altay Cumhuriyeti’nde kırk gün süren saha çalışmasına dayanmaktadır. Saha sürecinde yönlendirilmiş görüşmeler, katılımlı gözlemler ve görsel belgeleme yoluyla elde edilen veriler analiz edilmiştir. Bu çalışmada çakıya doğrudan ilişkin anlatılar içeren bir veri grubu değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, yazılı kaynaklar ve sözlü kültür ürünleriyle birlikte okunarak çakının ritüel, mekân, bellek ve çevreyle kurulan ilişkileri karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bulgular, çakının misafirlik, arınma, toplayıcılık, av ve zaman tabuları gibi gündelik yaşam alanlarında davranışı düzenleyen; GEB çerçevesinde işleyen, izin-ölçü-sınır ilkelerini somutlaştıran ve toplumsal öz-denetimi destekleyen merkezi bir eşik düzeni oluşturduğunu göstermektedir. Bu çalışma, çakıyı sembolik bir merkez olmanın ötesinde, gündelik yaşamda GEB bağlamında işleyen normatif bir düzenleyici olarak ele alması bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

This study examines the functioning of Traditional Ecological Knowledge (TEK) in the contemporary lives of the Altai Turks through the operation of the çakı (чаакы) as a normative threshold and central ordering structure. The aim of the research is to demonstrate how cosmological designs described in the literature are sustained and transmitted today, and how the çakı, grounded in the cosmological conception of a central axis, is transformed into an ethical, regulatory, and self-regulatory environmental framework shaping everyday practices. In Altai cosmological thought, the mountain-tree-post axis is conceived as a vertical center linking the underworld, the earthly realm, and the sky; the ayıl (айыл) represents the spatial manifestation of this order on earth. The çakı is approached as the central object through which this design is materialized at the household level and through which behavior is regulated within the framework of TEK. In this study, TEK is treated not merely as technical environmental knowledge, but as an ethical, normative, and self-regulatory system organizing human-nature relations and serving as the main analytical framework. Within this context, the idea of a cosmological center functions as a background that explains not only meaning-making processes but also the regulation of behavior. The research is based on a forty-day fieldwork conducted in the Altai Republic and supported by a literature review. Data obtained through guided interviews, participant observation, and visual documentation were analyzed. A selected data set consisting of narratives directly related to the çakı was examined comparatively together with written sources and oral tradition materials. The findings indicate that the çakı constitutes a central threshold order that regulates behavior in everyday domains such as hospitality, purification, gathering, hunting, and time-related taboos; operates within the framework of TEK; concretizes principles of permission, measure, and boundary; and supports social self-regulation. This study contributes to the literature by conceptualizing the çakı not merely as a symbolic center, but as a normative regulatory structure operating in everyday life within the context of TEK.