Azerbaycan türkçesinde organ adlarıyla kurulan birleşik isimlerde yapı ve anlam

Abstract

Dillerdeki temel kelimeleri belirlemeye yönelik araştırmalarda yer verilen organ adları, söz varlığı için önemli bir malzeme sunmaktadır. Organ adları hem yalın kullanımlarıyla hem de başka kelimelerle bir araya gelip birleşik kelime içindeki kullanımlarıyla zengin bir şekil bilgisi ve anlam bilgisi görünümüne sahiptir. Bu çalışmada Azerbaycan Türkçesinde organ adlarının birleşik isim yapılarındaki rolü ele alınmıştır. İlk olarak organ adlarıyla kurulan birleşik isimler şekil bilgisi yönünden incelenmiştir. Bu inceleme yapılırken organ adlarının birleşik isimde birinci ya da ikinci unsur olmasına göre bir tasnif yapılmıştır. Organ adlarının birinci unsur olduğu örneklerde isnat öbeği yapısındaki birleşik isimlerin, ikinci unsur olduğu örneklerde ise sıfat tamlaması yapısındaki birleşik isimlerin oran olarak yüksek bir paya sahip olduğu görülmüştür. Anlam bilgisi yönünden ise tespit edilen birleşik isimler metafor ve metonimi bağlamında değerlendirilmiştir. Bu kısımda ele alınan örnekler de metafor ve metoniminin tamlayan ya da tamlanan konumunda olmasına göre sınıflandırılmıştır. Organ adlarının temel kelimeler olmaları sebebiyle geniş ve zengin bir anlam dünyasına sahip olmaları bu kelimelere bağlı metafor ve metonimi kullanımının da yoğun olmasını beraberinde getirmiştir. Sonuç olarak aslında bir sözlük ögesi olan organ adlarının Azerbaycan Türkçesinde şekil bilgisinde de üretken bir rol oynadıkları ve başta benzetme ve parça-bütün ilişkisi yoluyla olmak üzere yüklendikleri anlam katmanlarıyla da Azerbaycan Türkçesi söz varlığının zenginleşmesine katkıda bulundukları ifade edilmiştir.

Body part names included in research aimed at identifying basic words in languages provide important material for vocabulary. Body part names, both in their simple uses and when combined with other words to form compound words, exhibit a rich morphological and semantic features. This study examines the role of body part names in the formation of compound nouns in Azerbaijani. First, compound nouns formed with body part names were examined from a morphological perspective. This analysis is based on a classification according to whether the body part names is the first or second element in a compound noun. In examples where body part names are the first element, compound nouns in the form of attribution phrases have a higher proportion, while in examples where body part names are the second element, compound nouns in the form of adjective complement have a higher proportion. From a semantic perspective, the identified compound nouns were evaluated within the context of metaphor and metonymy. The examples discussed in this section are also classified according to whether metaphors or metonymies function as the modifier or the modified element. Because body part names are basic words, they possess a broad and rich semantic range, which has led to the extensive use of metaphors and metonymies associated with these words. In conclusion, this study shows that body part names, which are essentially lexemes, also play a productive role in the morphology of Azerbaijani and contribute to the enrichment of the Azerbaijani vocabulary through the layers of meaning they carry, primarily through metaphors and part-whole relationships.