Mevlânâ’nın Mesnevi’de mutasavvıflara yönelttiği bazı eleştiriler

Abstract

Yazılmasının üzerinden yaklaşık sekiz yüz sene geçmesine rağmen Mevlânâ’nın Mesnevi’si çağlar aşan mesajlarıyla bugün de güncelliğini korumaktadır. Günlük hayatın içinde kaleme alınan bir eser olan Mesnevi, toplumsal birçok meseleyi de işlemiştir. Ele aldığı toplumsal konular yanında toplumun birçok kesimini eserine yansıtan Mevlânâ, zaman zaman bu kesimlerle ilgili eleştirel bir üslup da kullanmıştır. Mevlânâ’nın eleştiri oklarından nasibini alan bir topluluk ise sufiler yani mutasavvıflardır. Eserde tespit edilebildiği kadarıyla mutasavvıfların bazısı kuru taklitçilikle, bazısı ihtiyatsızlıkla, bazısı da gurura kapılma ve ehil olmadıkları işlere soyunmakla eleştirilmiştir. Yine birçok beyitte dönemin sufilerle ilgili bakış açısını yansıtan ifadelere de yer verilmiştir. Mevlânâ, bu eleştirileri büyük bir mutasavvıf ve mürşit olarak takipçilerine doğruyu göstermek amacıyla yapmıştır denilebilir. Divan edebiyatında da şairler asırlar boyu zahid adı altında aşktan uzak olan kaba softa tipini eleştirmiştir. Mesnevi’deki tespitler de bir anlamda bu tiplemeye yapılan eleştirilere zemin hazırlamıştır. Diğer yandan Mevlânâ herkes için eleştirel bakabilme kabiliyetine sahip olmak gerektiğine de işaret etmiştir. Çalışma kapsamında Mesnevi bütünüyle taranmış, ilgili beyitler ve hikâyeler alınmıştır. Ardından bu metaforlarla Mevlânâ’nın ne anlatmak istediği üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda Mevlânâ kimi zaman bir tekkeye misafir olan, kendini dervişlerin meclisinde kaybeden bir sufiyi misal getirerek taklidin aldatıcılığını göstermiştir. Kimi zaman şehir ve köylü üzerinden tedbirsiz davranmayı, ehil olmayan bir mürşide teslimiyetin zararlarını anlatmıştır. Kişinin kendisinin ehli olmadığı işlere soyunmamasını savaşa giden ancak elleri bağlı bir esiri bile öldüremeyen bir derviş üzerinden gözler önüne sermiştir. Elbette eserde zikredilen tüm bu uyarılar her ne kadar doğrudan tasavvuf çerçevesinde verilse de herkes için geçerlidir ve herkesin alacağı bir pay vardır.

Although nearly eight hundred years have passed since it was written, Rumi's Mesnevi maintains its relevance today with its messages that transcend the ages. Mesnevi, a work written during real life, also deals with many social issues. In addition to the social issues he addressed, Mevlana reflected many segments of society in his works and from time to time used a critical style regarding these segments. One group that received its share of Rumi's criticism was the sufis. As far as can be determined in the work, some of the Sufis were criticized for being dry imitators, some for being careless, and some for being proud and taking on tasks for which they were not qualified. Many couplets also contain expressions reflecting the perspective of the period on sufis. It can be said that Rumi made these criticisms as a great mystic and spiritual guide in order to show his followers the truth. In divan literature, poets have struggled for centuries with the character of the rude bigot, who is far from love, under the name of ascetic. In a sense, the findings in Rumi have prepared the ground for criticism of this typecasting. On the other hand, Rumi also pointed out that we should have the ability to look at everyone critically. This study involved a thorough examination of the Masnavi, extracting relevant stories. Subsequently, the study focused on what Mevlana intended to convey through these metaphors and what he was referring to. In this context, Mevlana sometimes illustrates the deceptive nature of imitation by using the example of a Sufi who, while a guest in a tekke loses himself in the company of dervishes. Of course, all these warnings mentioned in the work, although given directly within the framework of Sufism, are valid for everyone, and everyone can learn a lesson from them.