Büyük dil modelleri ile tarihî metinlerde adlandırılmış varlık tanıma: Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden botanik bilgi çıkarımı

Abstract

Bu çalışmada, 17. yüzyıl Osmanlı seyahat edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden bitki isimlerinin otomatik olarak çıkarılması için büyük dil modeli (BDM) tabanlı bir adlandırılmış varlık tanıma (AVT) sistemi geliştirilmiştir. Geliştirilen sistem, Claude Sonnet 4.5 modeli kullanarak tarihî metinleri işlemektedir. Seyahatname'nin on cildi analiz edilmiş ve bitki türü adları tespit edilmiştir. Sistem, Osmanlı Türkçesi'ndeki Arapça ve Farsça kökenli botanik terimleri (engür→üzüm, sanavber→çam, gendüm→buğday) başarıyla tanımış ve modern karşılıklarıyla eşleştirmiştir. Çalışmanın sonuçları, BDM'lerin tarihî veriler üzerinde bitki isimlerinin etiketlenmesi görevinde etkili bir şekilde kullanılabileceğini göstermektedir. Elde edilen veri seti, Osmanlı dönemi botanik coğrafyası sözlüğü ve dijital beşeri bilimler araştırmaları için değerli bir kaynak oluşturmaktadır.

This study develops a Large Language Model (LLM)-based Named Entity Recognition (NER) system for the automatic extraction of plant names from Evliya Çelebi's Seyahatname, one of the most significant works of seventeenth-century Ottoman travel literature. The system processes historical texts using the Claude Sonnet 4.5 model. All ten volumes of the Seyahatname were analyzed, and plant species names were identified throughout the corpus. The system successfully recognized botanical terms of Arabic and Persian origin in Ottoman Turkish (e.g., engür→grape, sanavber→pine, gendüm→wheat) and mapped them to their modern equivalents. The findings demonstrate that LLMs can be effectively employed for plant name annotation tasks in historical texts. The resulting dataset constitutes a valuable resource for Ottoman-period botanical geography, lexicography, and digital humanities research.