Sağlık harcamalarını etkileyen faktörlerin analizi (Afyonkarahisar üzerine uygulama)

Abstract

Bu çalışmada, Afyonkarahisar ilinde sağlık harcamalarını etkileyen sosyo-ekonomik ve makroekonomik faktörlerin ekonometrik yöntemlerle analiz edilmesi amaçlanmıştır. Modelde kullanılan değişkenler, ilgili resmi kurum ve kuruluşların veri tabanlarından belirli bir dönem aralığı için yıllık/dönemsel verilerle temin edilmiştir. Kurulan ekonometrik modelde bağımlı değişken Afyonkarahisar sağlık harcamaları olup, bağımsız değişkenler ise gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH), döviz kuru, kamu bütçesi, enflasyon, rezerv ve kişi başı milli gelir verilerini içermektedir. Analiz kapsamında öncelikle, değişkenlere ilişkin genel özellikler ve dağılımlar tanımlayıcı istatistikler ve grafikler aracılığıyla ortaya konmuştur. Zaman serilerinin durağanlık özelliklerini tespit etmek amacıyla hem Augmented Dickey-Fuller (ADF) hem de Phillips-Perron (PP) birim kök testleri kullanılmıştır. Uygulanan birim kök testleri sonucunda değişkenlerin farklı entegrasyon derecelerine sahip olması nedeniyle, ele alınan faktörler arasında uzun dönemli ilişkiyi belirlemek için Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif (Autoregressive Distributed Lag - ARDL) sınır testi yaklaşımı benimsenmiştir. ARDL sınır testi sonuçları, bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında uzun dönemde bir eşbütünleşme ilişkisinin varlığını ortaya koymuştur. Daha açık bir ifadeyle, Afyonkarahisar ilinde belirlenen dönem aralığında GSYİH, döviz kuru, kamu bütçesi, enflasyon, rezerv ve kişi başı milli gelir gibi faktörlerin sağlık harcamalarını uzun dönemde anlamlı bir şekilde etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Uzun dönem eşbütünleşme ilişkisinin varlığı tespit edildikten sonra, kısa dönem dinamikleri Hata Düzeltme Modeli (Error Correction Model - ECM) ile incelenmiş ve değişkenlerin uzun dönem dengesine doğru bir uyum süreci gösterdiği gözlemlenmiştir. Son olarak, modelin yapısal kararlılığını değerlendirmek amacıyla CUSUM ve CUSUM Kare testleri de uygulanmış ve modelin istikrarlı olduğu belirlenmiştir.

In this study, it is aimed to analyze the socio-economic and macroeconomic factors affecting health expenditures in the province of Afyonkarahisar using econometric methods. The variables used in the model were obtained from the databases of the relevant official institutions and organizations for a specific period with annual/periodic data. In the established econometric model, the dependent variable is Afyonkarahisar's health expenditures, while the independent variables include gross domestic product (GDP), exchange rate, public budget, inflation, reserves, and per capita national income data. Within the scope of the analysis, the general characteristics and distributions of the variables were first presented through descriptive statistics and graphs. To determine the stationarity properties of the time series, both the Augmented Dickey-Fuller (ADF) and Phillips-Perron (PP) unit root tests were used. As a result of the unit root tests applied, due to the variables having different integration degrees, the Autoregressive Distributed Lag (ARDL) bounds testing approach was adopted to determine the long-term relationship among the factors considered. The results of the ARDL boundary test have revealed the existence of a long-term cointegration relationship between the dependent and independent variables. In clearer terms, it has been concluded that factors such as GDP, exchange rate, public budget, inflation, reserves, and per capita national income significantly affect healthcare expenditures in the long term within the specified period in Afyonkarahisar province. After the presence of a long-term cointegration relationship was determined, the short-term dynamics were examined using the Error Correction Model (ECM), and it was observed that the variables showed a process of adjustment towards the long-term equilibrium. Finally, CUSUM and CUSUM of Squares tests were also applied to evaluate the structural stability of the model, and it was determined that the model is stable.