Komplo zihniyeti ölçeklerinin Türkiye’deki muhalif ve ana akım komplo inançlarını ölçme yetkinlikleri üzerine karşılaştırmalı bir analiz

Abstract

Son yıllarda komplo teorilerine yönelik inanç, dünya genelinde önemli bir araştırma konusu hâline gelmiştir. Farklı disiplinlerden araştırmacılar, bu inanç biçimlerini özellikle nicel yöntemlerle kapsamlı biçimde ölçmeye çalışmaktadır. Benzer bir araştırma eğiliminin Türkiye’de de mevcut olduğu; komplo inançlarının hem genel yatkınlıklar (komplo zihniyeti) hem de spesifik inançlar düzeyinde ölçüldüğü görülmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de genel komplo inançlarını ölçmeyi amaçlayan komplo zihniyeti ölçeklerinin, spesifik komplo inançlarını ne ölçüde yordayabildiği sorusu hâlen belirsizdir. Söz konusu durumdan hareketle, bu çalışma, hâlihazırda Türkçede kullanılan üç farklı komplo zihniyeti ölçeğinin (CMQ, TKZÖ ve GKTİÖ) psikometrik ve sosyometrik yeterliliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Buradaki amaç, ilgili ölçeklerin Türkiye’de belirgin biçimde farklılaşan muhalif ve ana akım komplo inançlarını tahmin etme yetkinliklerini ortaya koymaktır. Korelasyonel araştırma modeli kapsamında, 856 üniversite öğrencisinden karma örnekleme yöntemiyle toplanan nicel veriler, çarpıcı bulgular ortaya koymuştur. Buna göre GKTİÖ’nün, spesifik komplo teorilerinin muhalif varyantlarını; TKZÖ’nün ise daha çok ana akım (iktidar yanlısı) komplo inançlarını tahmin etmede başarılı olduğu görülmektedir. CMQ ise gerek muhalif gerekse ana akım komplo inançlarını tahmin etmede diğer ölçeklere kıyasla belirgin bir üstünlük ortaya koyamamıştır. Elde edilen sonuçlar, GKTİÖ ve TKZÖ’nün görece güçlü ölçme araçları olmakla birlikte, mevcut ölçüm modellerinin geliştirilmesine ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Bu bağlamda, GKTİÖ’nün Yaygın Komplolar alt boyutunun çıkarılması ya da yeniden yapılandırılması; TKZÖ’nün ise komplo teorilerinin muhalif varyantlarına daha fazla yer vermesi gerektiği anlaşılmaktadır.

In recent years, belief in conspiracy theories has become a significant global research topic. Researchers from various disciplines strive to measure these beliefs comprehensively, particularly through quantitative methods. A similar research trend exists in Türkiye, where conspiracy beliefs are measured both as generic predispositions (conspiracy mentality) and specific convictions. However, it remains unclear to what extent Turkish conspiracy mentality scales, designed to measure generic beliefs, can predict specific conspiracy beliefs. Motivated by this gap, this study examines the psychometric and sociometric properties of three conspiracy mentality scales used in Turkish (CMQ, TCMS, and GCBS). The objective is to reveal their competency in predicting Türkiye’s distinctly divergent oppositional and mainstream conspiracy beliefs. Within a correlational design, quantitative data from 856 university students, collected via mixed sampling, revealed striking findings. GCBS successfully predicts specific conspiracy theories of the oppositional variant, while TCMS is more successful in predicting mainstream (pro-government) conspiracy beliefs. CMQ, however, failed to demonstrate a clear advantage in predicting either type. The results indicate that while GCBS and TCMS are relatively strong tools, their current measurement models require improvement. Specifically, the Widespread Conspiracies sub-dimension of GCBS should be removed or restructured, and TCMS should include more items addressing oppositional variants.